Święty Mateusz i celnicy: apostoł z komory celnej w Kafarnaum

Ten artykuł w innych językach: Deutsch · English

Mateusz to apostoł z komory celnej: Jezus widzi go „siedzącego na komorze celnej” i mówi: „Pójdź za Mną!” (Mt 9,9).¹ Wielu rodaków uważało celników za grzeszników, a jednak Jezus przyjmuje jednego z nich do grona Dwunastu i zasiada do stołu z jego kolegami. Kim byli celnicy, dlaczego ich nie lubiano i co tradycja Kościoła mówi o Mateuszu jako apostole i ewangeliście?

Kim byli celnicy?

W łacińskiej Wulgacie celnik to publicanus. Według Catholic Encyclopedia słowo to oznaczało członka lub pracownika rzymskich spółek finansowych, które dzierżawiły podatki: państwo wystawiało podatki prowincji na licytację za stałą sumę, a kto zaoferował najwięcej, dostawał prawo ich ściągania.⁷ Celnicy z Ewangelii byli według przypisu do amerykańskiego katolickiego przekładu NABRE Żydami, którzy pobierali podatki pośrednie, takie jak myto i cła.⁴

Przypis do Mk 2,14 w tym samym przekładzie wyjaśnia, jak to działało: celnik płacił stałą kwotę za prawo pobierania ceł w swoim okręgu, a wszystko, co zebrał ponad nią, było jego zyskiem; dlatego wymuszenia zdarzały się często.⁵ Jan Chrzciciel mówi celnikom, którzy przychodzą do chrztu: „Nie pobierajcie nic więcej ponad to, co wam wyznaczono” (Łk 3,13).⁸

Cło w Galilei Heroda Antypasa

Galileą rządził w czasach Jezusa Herod Antypas, syn Heroda Wielkiego, jako tetrarcha (Łk 3,1); w 39 roku został wygnany.⁹ Według Catholic Encyclopedia Mateusz pobierał w Kafarnaum cła dla Heroda Antypasa.³ Brewiarz.pl pisze natomiast o opłatach ściąganych na rzecz Rzymian, między innymi za przeprawę przez jezioro i przewóz towarów.¹⁰ Benedykt XVI mówi ogólnie, że Mateusz współpracował z obcą władzą, która mogła ustalać podatki także w sposób arbitralny.² Ile wynosiły cła i opłaty w Galilei: brak danych w źródłach katolickich, do których dotarliśmy.

To, że Mateusz siedział na komorze celnej właśnie w Kafarnaum, Benedykt XVI wnioskuje z kontekstu: tuż wcześniej Jezus uzdrawia tam paralityka (Mt 9,1–8; Mk 2,1–12).²

Dlaczego nie lubiano celników

Źródła katolickie podają kilka powodów, które się na siebie nakładały:

• Zysk kosztem innych: to, co celnik zebrał ponad stałą sumę, zostawało u niego; wielu to wykorzystywało.⁵
• Służba obcym: Żydzi, którzy w ten sposób służyli obcym władcom, budzili odrazę rodaków.⁷ Benedykt XVI dodaje, że Mateusz obracał pieniędzmi uważanymi za nieczyste, bo pochodziły od ludzi spoza ludu Bożego.²
• Nieczystość: według przypisu Biblii Tysiąclecia do Mt 9,10 celnicy i grzesznicy to ludzie, których obyczaje lub zawód czyniły „nieczystymi” w oczach faryzeuszów.¹
• Wykluczenie razem z rodziną: celnicy uchodzili za grzeszników i wyrzutków, a hańba spadała także na ich rodziny.⁵

Dlatego w Ewangeliach „celnicy i grzesznicy” często występują razem.² Tabela pokazuje najważniejsze miejsca.

Powołanie: Mateusz czy Lewi?

Trzy pierwsze Ewangelie opowiadają o powołaniu niemal tak samo. Jezus widzi człowieka na komorze celnej i mówi: „Pójdź za Mną!”. Ten wstaje i idzie za Nim.¹ Łukasz dodaje, że zostawił wszystko (Łk 5,28).¹⁸ Różni się tylko imię: u Mateusza celnik nazywa się Mateusz, u Marka i Łukasza Lewi; Marek nazywa go synem Alfeusza (Mk 2,14).¹⁹

Kościół widzi w Lewim i Mateuszu tego samego człowieka. Benedykt XVI przypomina, że w spisie apostołów (Mt 10,3) Mateusz ma wyraźny przydomek „celnik”.² Catholic Encyclopedia tłumaczy dwa imiona częstym zwyczajem, jak u Szymona Kefasa; prawdopodobnie imię Mateusz nadał celnikowi Jezus przy powołaniu.³ Imię to znaczy „dar Boga”²; brewiarz.pl przywołuje imiona o tym samym znaczeniu: Teodor, Deusdedit i Bogdan.¹⁰ Przypis NABRE zauważa, że imienia Lewi nie ma w żadnym z czterech spisów apostołów, a imię Mateusz jest we wszystkich.²⁰

Imię Mateusz pada więc w Nowym Testamencie pięć razy, imię Lewi w odniesieniu do celnika trzy razy. Benedykt XVI widzi w krótkim zdaniu „wstał i poszedł za Nim” gotowość, z jaką Mateusz porzucił pewne źródło dochodu.²

Uczta z celnikami i grzesznikami

Według Łukasza Lewi wydaje dla Jezusa wielkie przyjęcie u siebie w domu, a przy stole zasiada spory tłum celników i innych ludzi (Łk 5,29).¹⁸ Przypis Biblii Tysiąclecia do Mt 9,10 wyjaśnia, że greckie słowo „siedział” oznacza postawę półleżącą przy niskim stole, jak podczas wystawnych uczt.¹ Faryzeusze, u Marka uczeni w Piśmie spośród faryzeuszów, pytają uczniów, dlaczego ich Nauczyciel jada z celnikami i grzesznikami (Mt 9,11; Mk 2,16).¹¹⁹

Jezus odpowiada obrazem z medycyny: „Nie potrzebują lekarza zdrowi, lecz ci, którzy się źle mają”. Mateusz dodaje słowa proroka Ozeasza: „Chcę raczej miłosierdzia niż ofiary” (Mt 9,12–13; Oz 6,6).¹ Katechizm mówi, że Jezus zaprasza grzeszników do stołu Królestwa i wzywa ich do nawrócenia (KKK 545); faryzeuszów gorszyło, że spożywał posiłki z celnikami i grzesznikami z taką samą życzliwością jak z nimi samymi (KKK 588).²⁵

Dla Benedykta XVI to sedno: Jezus nikogo nie wyklucza ze swojej przyjaźni; w przypowieści o faryzeuszu i celniku bezimienny celnik staje się nawet wzorem (Łk 18,9–14).²

Zacheusz, drugi celnik z imienia

Tylko Łukasz opowiada o Zacheuszu, zwierzchniku celników w Jerychu, człowieku bardzo bogatym.²⁶² Ponieważ jest niskiego wzrostu, wspina się na sykomorę. Jezus zatrzymuje się w jego domu, a Zacheusz obiecuje oddać połowę majątku ubogim i zwrócić poczwórnie, jeśli kogoś skrzywdził (Łk 19,1–10).¹⁷ Więcej o nim piszemy w dziale Postacie.

Apostoł i ewangelista

Po powołaniu Ewangelie wymieniają Mateusza już tylko w spisach apostołów.³ Starożytny Kościół zgodnie przypisywał mu pierwszą Ewangelię. Papiasz, biskup Hierapolis we Frygii około roku 130, pisał, że Mateusz zebrał słowa Pana w języku hebrajskim. Historyk Euzebiusz dodaje, że Mateusz najpierw przepowiadał wśród Żydów, a gdy postanowił pójść do innych narodów, spisał Ewangelię w swoim ojczystym języku.²

O jego dalszym życiu mamy według Catholic Encyclopedia tylko niepewne lub legendarne wiadomości. Prawie wszyscy starożytni autorzy wymieniają Etiopię, ale chodzi im o kraj na południe od Morza Kaspijskiego; inni podają Persję, królestwo Partów, Macedonię i Syrię. Co do miejsca i rodzaju jego śmierci źródła się różnią; Martyrologium Rzymskie mówi, że poniósł męczeństwo w Etiopii.³ Kościół czci go jako męczennika, a w jego święto kolor szat liturgicznych jest czerwony.²⁷

Święto, symbol i grób

Kościół łaciński obchodzi święto św. Mateusza, Apostoła i Ewangelisty, 21 września, Kościół grecki 16 listopada.³¹⁰ W Liturgii Godzin czyta się tego dnia homilię św. Bedy Czcigodnego: Jezus ujrzał celnika, „spojrzał na niego z miłością i go wybrał”, po łacinie miserando atque eligendo. Papież Franciszek przyjął te słowa za swoje motto; w święto św. Mateusza 1953 roku, jako 17-latek, doświadczył powołania.²⁸

Jego symbolem wśród czterech ewangelistów jest człowiek, często ze skrzydłami lub jako anioł.³ Symbole ewangelistów nawiązują do istot z wizji w Ez 1 i Ap 4; ten układ przyjął się w Kościele łacińskim, a szczegółowo wyjaśnił go św. Hieronim.²⁹ Brewiarz.pl wymienia wśród atrybutów Mateusza także księgę i pióro, miecz lub halabardę oraz sakwę z pieniędzmi u stóp.¹⁰

Według brewiarz.pl ciało Mateusza przewieziono do Italii w X wieku, najpierw do Paestum; dziś spoczywa w Salerno, w dolnym kościele katedry.¹⁰ Aleteia pisze ostrożniej o X lub XI wieku.²⁷ Arcybiskup Alfan I złożył ciało w krypcie w 1081 roku.³⁰ Jan Paweł II mówił w Salerno w 1985 roku o katedrze, w której z czcią przechowywane jest ciało apostoła.⁶ Mateusz jest patronem Salerno, a także celników, księgowych, finansistów i bankowców.³¹

„Powołanie św. Mateusza” Caravaggia

Aby wyobrazić sobie scenę z Mt 9,9, wystarczy według Benedykta XVI wspomnieć płótno Caravaggia w rzymskim kościele św. Ludwika, czyli San Luigi dei Francesi (obraz u góry strony).² Wisi w kaplicy Contarellich, nazwanej od francuskiego kardynała Mathieu Cointrela, po włosku Contarelli. Ponieważ nosił imię Mateusz, kaplica pokazuje dzieje jego patrona; kardynał zmarł w 1585 roku i jest tam pochowany.³²

Caravaggio namalował dla kaplicy trzy obrazy.³³ Zamówienie na „Powołanie” i „Męczeństwo” otrzymał według kościoła San Luigi w 1600 roku; według Andrei Lonarda z diecezji rzymskiej oba obrazy zawieszono na Rok Święty 1600, a obraz ołtarzowy „Święty Mateusz i anioł” w 1602 roku.³³³²

Chrystus wyciąga z prawej strony rękę gestem Adama z „Stworzenia człowieka” Michała Anioła w Kaplicy Sykstyńskiej.³²³³ Nad Jego dłonią jest okno, którego szczeble tworzą krzyż. Mężczyźni przy stole noszą stroje z czasów Caravaggia, Chrystus i Piotr szaty ze swojej epoki, i obaj są boso. Jeden z mężczyzn trzyma rękę na monetach, a drugą niepewnie wskazuje na siebie. Kościół San Luigi zaznacza, że ta niepewna odpowiedź budzi wątpliwość, czy to rzeczywiście Mateusz.³³ Papież Franciszek opowiadał w 2013 roku, że podczas pobytów w Rzymie często przychodził przed ten obraz; o palcu Jezusa wskazującym na Mateusza mówił: taki właśnie jestem, tak się czuję, jak Mateusz.³⁴

Oś czasu: Mateusz w tradycji i sztuce

Krótki opis apostoła znajdziesz w dziale Postacie, a hasło celnik w słowniczku. W których odcinkach „The Chosen” pojawia się Mateusz i jakie fragmenty Biblii za nimi stoją, pokazuje nasz przewodnik po odcinkach.

Odnośniki biblijne i krótkie cytaty według Biblii Tysiąclecia (wyd. V). Tam, gdzie źródła się różnią, podajemy obie wersje.

Najczęstsze pytania

Czy Mateusz i Lewi to ta sama osoba?

Według tradycji Kościoła tak. Marek i Łukasz nazywają powołanego celnika Lewim, Ewangelia Mateusza Mateuszem, a w spisie apostołów dodaje przydomek „celnik” (Mt 10,3).

Dlaczego w czasach Jezusa nie lubiano celników?

Płacili stałą sumę za prawo pobierania ceł i zatrzymywali nadwyżkę, więc wymuszenia były częste. Do tego dochodziła służba obcym władcom i nieczystość w oczach faryzeuszów.

Kiedy jest święto św. Mateusza?

Kościół łaciński obchodzi je 21 września, Kościół grecki 16 listopada.

Gdzie jest grób św. Mateusza?

Relikwie apostoła czci się w krypcie katedry w Salerno w południowych Włoszech.