Nazaret w czasach Jezusa: co mówią archeologia i Ewangelie

Ten artykuł w innych językach: Deutsch · English

Według archeologów Kustodii Ziemi Świętej Nazaret był w czasach Jezusa małą osadą rolniczą w Galilei: proste domy przy grotach wykutych w miękkim wapieniu, silosy na zboże, cysterny, tłocznie oliwy i wina.¹ Ilu ludzi tu mieszkało, nikt nie wie dokładnie; Opus Dei pisze o około stu mieszkańcach.² Tu Jezus dorastał i, jak powiedział w Nazarecie papież Benedykt XVI, uczył się języka hebrajskiego.³

Wioska, której nie ma w Starym Testamencie

W Starym Testamencie Nazaret się nie pojawia. Nie ma go na liście miejscowości pokolenia Zabulona (Joz 19,10–15) i nie wymienia go także żydowski historyk Józef Flawiusz. Nazwa pojawia się po raz pierwszy w Ewangeliach.¹ Poza Biblią występuje na inskrypcji znalezionej w 1962 roku w synagodze w Cezarei Nadmorskiej. Wymienia ona rodzinę kapłańską mieszkającą w Nazarecie i według Kustodii poświadcza istnienie wioski od II wieku.¹

Biblia Tysiąclecia nazywa Nazaret miastem: anioł Gabriel zostaje posłany „do miasta w Galilei, zwanego Nazaret” (Łk 1,26).⁴ Święty Hieronim łączył hebrajską nazwę ze słowem „kwitnąć”, ale może ona też znaczyć „czuwać”.¹ Amerykańska Catholic Encyclopedia (1911) wywodzi ją od hebrajskiego neser („odrośl”), słowa z Iz 11,1, gdzie pień Jessego „wypuści odrośl z jego korzeni”; Wulgata oddaje je jako flos („kwiat”).⁵⁶

Trudny do wyjaśnienia jest Mt 2,23: „Nazwany będzie Nazarejczykiem”. Przypis Biblii Tysiąclecia podaje kilka możliwości: Mateusz ma tu prawdopodobnie na myśli „odrośl” (neser) z Iz 11,1, „księcia” (nazir) albo „ocalałego” (nasur) z innych miejsc Pisma, albo po prostu nazirejczyka jako zbawcę, jak Samson (por. Sdz 13,7). Ta nazwa Jezusa przeszła na Jego wyznawców i zachowała się w świecie semickim.⁷ Dosłownie takiej zapowiedzi w Starym Testamencie nie ma. Catholic Encyclopedia przyjmuje wyjaśnienie świętego Hieronima: skoro Mateusz pisze o „słowie Proroków”, w liczbie mnogiej, chodzi mu o ogólną zapowiedź, że Mesjasz będzie wzgardzony.⁸ Pasuje do tego pytanie Natanaela: „Czy może być co dobrego z Nazaretu?” (J 1,46).⁹

Jak duży był Nazaret?

Dawna wioska ciągnęła się z północy na południe po wzgórzu, na którym stoją dziś Bazylika Zwiastowania, klasztor franciszkanów i kościół św. Józefa. Jej granice na północy, południu i zachodzie znamy dzięki grobom: zmarłych chowano poza osadą.¹ Opus Dei pisze o około stu mieszkańcach, głównie rolnikach², a Catholic News Service w 2009 roku o „małej wiosce”.¹⁰

Nie była to jednak osada bez znaczenia. Nazaret miał własną synagogę (Łk 4,16)¹, a dawna tradycja żydowska podaje go jako miejsce zamieszkania kapłanów, którzy na zmianę udawali się na służbę do świątyni w Jerozolimie.⁶ Józef Flawiusz, który Nazaretu nie wymienia, naliczył w Galilei 204 wsie i 15 warownych miast.¹¹

Miasto czy wieś?

Polski czytelnik zauważy, że Biblia Tysiąclecia mówi o „mieście”. Ewangelie używają tu greckiego słowa polis (Mt 2,23; Łk 1,26; 2,4.39), a ks. Jakub Bogacki przeanalizował to w „Ruchu Biblijnym i Liturgicznym” (2025). Jego zdaniem bardzo prawdopodobne jest, że Nazaret był w czasach Jezusa małym miastem. Nie spełniał klasycznej definicji greckiej polis, ale ewangeliści nie popełnili błędu, nazywając go miastem; najtrafniej opisuje go łacińskie vicus, czyli małe miasto w pobliżu większego ośrodka.¹² Archeolodzy Kustodii mówią o osadzie rolniczej.¹

Domy przy grotach, silosy, tłocznie

Wykopaliska franciszkanów pokazują wioskę rolniczą, zamieszkaną już w epoce żelaza II (około 900–600 przed Chrystusem). Domy wykorzystywały groty wykute w miękkim wapieniu. Nad nimi albo przed nimi stała jedna lub kilka murowanych izb, może także piętro. W grotach pracowano, gotowano i przechowywano zapasy, a czasem trzymano w nich zwierzęta.¹

• Silosy na zboże: wykute w skale doły w kształcie gruszki, z okrągłym otworem zamykanym kamieniem, głębokie do dwóch metrów. Leżały na kilku poziomach i łączyły je korytarze, które ułatwiały składowanie i wietrzyły zboże.¹
• Cysterny zbierały wodę deszczową.¹
• Tłocznie oliwek i winogron z piwnicami na oliwę i wino, do tego kamienie młyńskie.¹¹⁴
• Co najmniej cztery domostwa na terenie wykopalisk: archeolog Eugenio Alliata OFM zbadał, jak łączą się silosy i zbiorniki na wodę, i wyróżnił co najmniej cztery oddzielne części, zapewne cztery domostwa. Każde musiało samo zaopatrywać się w wodę.¹

Obok bazyliki można zobaczyć taki dom: grotę z małą izbą przed nią. W grocie zachował się piec w północno-zachodnim narożniku, otwory silosów w posadzce, wykute w skale uchwyty i żłób; grota służyła więc czasem za stajnię. Po obu stronach wejścia do Groty Zwiastowania leżą dwa duże zbiorniki na zboże z czasów Jezusa i z okresu tuż po nim; pokazują, że grota należała do dawnej wioski.¹

Woda ze źródła

Na północ od wioski biło źródło, dziś nazywane Źródłem Maryi. Catholic Encyclopedia uważa je za główny powód, dla którego ludzie się tu osiedlili.⁶ Studnię przy drodze do Kany zasilało właśnie to źródło, wypływające około 160 metrów dalej na północ; przez stulecia kobiety z Nazaretu czerpały w niej wodę.¹

Groby na skraju wioski

W 1923 roku na południe od dzisiejszego sanktuarium odkryto grób skalny typu kokh z trzynastoma wnękami grobowymi. Z jego wyposażenia pochodzą lampki oliwne i garnki z czasów rzymskich, które pokazuje muzeum Kustodii.¹⁴ Pod klasztorem Sióstr z Nazaretu znajduje się grób z okrągłym kamieniem przed wejściem, takim jak ten, który według Ewangelii zatoczono przed grób Jezusa (Mk 15,46).¹

Dom odkryty w 2009 roku

21 grudnia 2009 roku izraelski Urząd Starożytności przedstawił mury domu z I wieku, pierwszego takiego w Nazarecie. Znaleziono go podczas budowy Międzynarodowego Centrum Maryjnego obok Bazyliki Zwiastowania. Archeolog Yardenna Alexandre opisała go jako mały i skromny, zapewne typowy dla domów Nazaretu tamtych czasów: dwie izby i dziedziniec. Według niej to pierwszy odkryty dom z żydowskiej wioski Nazaret.¹⁵ Na dziedzińcu była wykuta w skale cysterna na deszczówkę, a wśród znalezisk przeważały fragmenty naczyń z I i II wieku.¹⁰ Kustodia datuje dom na czasy herodiańskie; przypomina domy z wykopalisk franciszkanów.¹⁴

Pod klasztorem Sióstr z Nazaretu brytyjski archeolog Ken Dark od 2006 roku badał dom częściowo wbudowany w wapienne zbocze. Uważa go za dom mieszkalny z czasów Jezusa¹⁶ i łączy go z „kościołem Wychowania”, w którym w czasach bizantyjskich widziano dom, gdzie dorastał Jezus.¹⁷ Kustodia umieszcza ten kościół natomiast w miejscu dzisiejszego kościoła św. Józefa.¹ Interpretacja Darka nie jest pewnym ustaleniem.

Co znaleziono pod bazyliką

Gdy Kustodia postanowiła w 1954 roku zbudować nad Grotą Zwiastowania nową bazylikę, w marcu 1955 roku rozebrano stary kościół. Od kwietnia do czerwca 1955 roku ponad 120 miejscowych robotników pod kierunkiem o. Bellarmina Bagattiego OFM i o. Gaetana Pierriego odsłoniło na północ od groty teren o wymiarach około 90 na 60 metrów.¹ Bagatti opublikował wyniki w dwóch tomach, w 1967 i 1984 roku.¹ O. Marian Arndt OFM pisze, że badania Bagattiego „potwierdziły ponad wszelką wątpliwość autentyczność miejsca”: Grota Zwiastowania od początku była czczona przez miejscowych chrześcijan.¹⁸

• Sama wioska: na południu odkryto resztki dawnego Nazaretu razem z domem, do którego należy czczona grota. Według Kustodii potwierdza to, że wioska istniała w czasach Jezusa.¹
• „Bądź pozdrowiona, Maryjo”: na tynku bazy kolumny z budowli starszej niż kościoły bizantyjskie wyryto napis ΧΕ ΜΑΡΙΑ. ΧΕ odczytuje się jako skrót od Χαῖρε, pozdrowienia anioła z Ewangelii według św. Łukasza (Łk 1,28).¹⁹⁴ Wiek napisu źródła Kustodii podają różnie: sprzed 324 roku²⁰ albo sprzed połowy V wieku.¹⁹
• Diakon Konon: mozaika przy wejściu do sąsiedniej groty wymienia jako fundatora diakona Konona z Jerozolimy. Nosił to samo imię co męczennik Konon, który za cesarza Decjusza (249–251) zeznał przed sądem, że pochodzi z Nazaretu i należy do rodziny Pana.¹
• Nieprzerwany kult: nad grotą znaleziono resztki pierwszego miejsca modlitwy. Według Kustodii pokazują one, że pamięć o tym miejscu przetrwała bez przerwy.¹

Codzienność: praca, synagoga, sąsiednie miasto

Józef był cieślą, po grecku tekton. Mieszkańcy Nazaretu pytają: „Czyż nie jest on synem cieśli?” (Mt 13,55)²⁴, a u Marka nazywają cieślą samego Jezusa (Mk 6,3).²⁵ Greckie słowo oznacza rzemieślnika w ogóle, a cieślę w szczególności. Już święty Justyn w II wieku poświadcza znaczenie „cieśla”, a tradycja przyjęła to rozumienie.²⁶ Katolicki autor Michael Hesemann zwraca uwagę, że drewna w Ziemi Świętej było mało i tekton często pracował przy budowie domów.²⁷

Katechizm mówi, że przez większą część życia Jezus dzielił los większości ludzi: zwykłą codzienność, pracę rąk, życie religijne Żyda posłusznego Prawu Bożemu i życie we wspólnocie (KKK 531).²⁸

W synagodze w Nazarecie Jezus czytał z Księgi Izajasza (Łk 4,16–30). Budynek pokazywany dziś na suku jako „synagoga” to sala z czasów krzyżowców. Kustodia mówi jasno, że nie jest to synagoga z Ewangelii; tradycja jest jednak mocna i pielgrzymi czytają tam ten fragment.¹ Urwisko, z którego tłum chciał strącić Jezusa (Łk 4,29)²⁹, tradycja od średniowiecza umieszcza na górze wysokiej na 397 metrów, dwa kilometry na południowy wschód od miasta. To tzw. Góra Przepaści.¹²³

Niedaleko leżało Seforis, stolica Galilei. Według Kustodii Herod Antypas odbudował je w latach 10–20 po Chrystusie i nie można wykluczyć, że pracowali przy tym także mieszkańcy Nazaretu.¹⁴ Według Michaela Hesemanna Seforis leżało cztery mile, czyli ponad sześć kilometrów, od Nazaretu.²⁷

Nazaret dzisiaj

Dzisiejszą Bazylikę Zwiastowania zaprojektował włoski architekt Giovanni Muzio, a zbudowali ją murarze i kamieniarze z Nazaretu. Ma 55 metrów wysokości, a jej rzut 65 na 27 metrów. Konsekrowano ją w niedzielę 23 marca 1969 roku, po ośmiu latach budowy, a otwarto 25 marca, w uroczystość Zwiastowania Pańskiego.¹

Papież Paweł VI przybył do Nazaretu 5 stycznia 1964 roku, gdy bazylika była jeszcze w budowie.²¹ Katechizm przywołuje jego słowa o Nazarecie jako szkole Ewangelii (KKK 533).²⁸ Jan Paweł II odprawił w bazylice Mszę św. 25 marca 2000 roku²², a Benedykt XVI 14 maja 2009 roku na Górze Przepaści.²³

Dziś Nazaret liczy 75 704 mieszkańców (2024).¹³ Do łacińskiej parafii przy Bazylice Zwiastowania należy około 5000 wiernych; w mieście są też wspólnoty katolików Kościołów wschodnich: maronitów i melkitów.¹ Inne miejsca z Ewangelii pokazuje nasza mapa miejsc, a o tym, jak żyli wtedy ludzie, piszemy w dziale Życie codzienne.

Odnośniki biblijne i krótkie cytaty według Biblii Tysiąclecia (wyd. V). Tam, gdzie archeolodzy coś interpretują, piszemy to wprost; tradycję Kościoła przedstawiamy tak, jak opisuje ją Kustodia Ziemi Świętej.

Najczęstsze pytania

Jak duży był Nazaret w czasach Jezusa?

Według archeologów Kustodii była to mała osada rolnicza; Opus Dei pisze o około stu mieszkańcach. Wykopaliska franciszkanów pokazują domy przy grotach, silosy na zboże, cysterny i tłocznie oliwy i wina.

Dlaczego Biblia Tysiąclecia nazywa Nazaret miastem?

Bo Ewangelie nazywają Nazaret greckim słowem polis, czyli „miasto” (Mt 2,23; Łk 1,26; 2,4.39); Biblia Tysiąclecia oddaje to wiernie. Ks. Jakub Bogacki uważa, że Nazaret był wtedy najpewniej małym miastem, które nie spełniało klasycznej definicji greckiej polis; najtrafniej opisuje go łacińskie vicus, czyli małe miasto w pobliżu większego ośrodka.

Gdzie w Nazarecie czci się miejsce Zwiastowania?

W Grocie Zwiastowania, w dolnym kościele Bazyliki Zwiastowania. Wykopaliska pokazują, że grota należała do domostwa dawnej wioski.