Kafarnaum w czasach Jezusa: „Jego miasto”, dom Piotra i synagoga

Ten artykuł w innych językach: Deutsch · English

Kafarnaum było w czasach Jezusa osadą rybacką na północno-zachodnim brzegu Jeziora Galilejskiego, przy drodze do Damaszku i blisko granicy z ziemiami Filipa.⁴ Tu Jezus mieszkał w domu Piotra, nauczał w synagodze i powołał pierwszych uczniów.³ Krótki opis tego miejsca znajdziesz na naszej mapie miejsc; tutaj idziemy głębiej.

„Jego miasto”: dlaczego Kafarnaum?

Nazwa Kfar Nahum znaczy „wioska Nahuma”; kim był ów Nahum, nie wiadomo. Po arabsku ruiny nazywano Tell Hum³, a przypis Biblii Tysiąclecia do Mt 11,23 podaje, że Kafarnaum to „dziś ruiny Tell Chum”.⁶ Jeszcze w 1908 roku niektórzy archeolodzy szukali Kafarnaum w innym miejscu nad jeziorem⁷; dziś, według Kustodii, utożsamienie z Tell Hum nie budzi sporów, między innymi dlatego, że synagoga i dom Piotra zgadzają się z opisami dawnych pielgrzymów.³

Przypis Biblii Tysiąclecia do Mt 4,13 dodaje, że Jezus udał się najpierw do Nazaretu, ale został przez swoich odepchnięty.¹ Archeolog o. Stanislao Loffreda OFM tłumaczy wybór Kafarnaum tak: Nazaret leżał na uboczu, w górach, a Kafarnaum przy ważnej drodze, choć dość daleko od Tyberiady, stolicy Heroda Antypasa. Mieszkali tu rybacy, rolnicy, rzemieślnicy, kupcy i celnicy.⁴

Co działo się w Kafarnaum według Ewangelii

Kustodia streszcza działalność Jezusa w Kafarnaum tak: głosi królestwo Boże, powołuje pierwszych apostołów, uzdrawia chorych i odpuszcza grzechy.³

Mowę o chlebie życia Jan kończy zdaniem: „To powiedział, nauczając w synagodze w Kafarnaum” (J 6,59). Wielu uczniów odeszło, a Szymon Piotr w imieniu Dwunastu wyznał, że tylko Jezus ma słowa życia wiecznego (J 6,66–69).¹³ Katechizm uczy, że słowa z synagogi w Kafarnaum przygotowują do ustanowienia Eucharystii, a w czasie Paschy Jezus spełnił to, co tam zapowiedział (KKK 1338–1339).⁵

Również setnik z Kafarnaum żyje w liturgii. Starszyzna żydowska prosiła za nim, bo „sam zbudował nam synagogę” (Łk 7,5).¹² Jego słowa: „Panie, nie jestem godzien, abyś wszedł pod dach mój” (Mt 8,8)¹¹, powtarzamy przed Komunią w formie: „Panie, nie jestem godzien, abyś przyszedł do mnie” (KKK 1386).⁵

Dom Piotra: od domu-kościoła do memoriału

Po wyjściu z synagogi Jezus przyszedł do domu Szymona i Andrzeja (Mk 1,29).⁹ Według Kustodii mieszkało tu zapewne kilka spokrewnionych rodzin, Piotr, Andrzej i teściowa, z osobnymi izbami wokół wspólnego dziedzińca; wejście wychodziło na otwarty plac.³ 16 kwietnia 1968 roku o. Virgilio Corbo OFM z o. Stanislao Loffredą OFM i współbraćmi zaczęli kopać na południe od synagogi, pod bizantyjskim kościołem. Już po tygodniu mieli w rękach fragmenty malowanego tynku z napisami.³

• I wiek przed Chrystusem: powstaje dom.⁴
• Koniec I wieku: jedna z izb staje się domem-kościołem (domus ecclesiae). Nieużywany garnek, lampki oliwne z czasów Heroda i kolejne posadzki pokazują, że izbę powiększono i ozdobiono.³
• IV wiek: dom-kościół zostaje powiększony i oddzielony murem od reszty osady.³
• 2. połowa V wieku: nad czczoną izbą staje ośmioboczny kościół; środek zdobiła mozaika z pawiem, symbolem zmartwychwstania. Pod koniec wieku od wschodu dobudowano baptysterium.³⁴

Napisy na tynku zawierają imię i monogram Jezusa, „Amen” i „Kyrie eleison”, a jeden, syryjski, odnosi się prawdopodobnie do Eucharystii. Różnorodność języków, greki, syryjskiego, aramejskiego i łaciny, wskazuje, że przybywali tu także pielgrzymi z daleka.⁴³ Około 380 roku przybyła pątniczka Egeria. Jej relację przekazał w XII wieku Piotr Diakon: „W Kafarnaum dom księcia apostołów został zamieniony na kościół; jego ściany stoją do dziś takie, jakie były”.³⁴

Dzisiejszy Memoriał św. Piotra zaprojektował włoski architekt Ildo Avetta: budowla unosi się nad domem jak kadłub łodzi, co nawiązuje do Piotra, który z rybaka stał się rybakiem ludzi. Kard. Simon Lourdusamy konsekrował ją 29 czerwca 1990 roku. O. Corbo zmarł rok później i spoczywa obok czczonej izby.³⁴ Kustodia podkreśla, że utożsamienie domu Piotra opiera się jednocześnie na wynikach wykopalisk i na dawnych tekstach.³

Biała synagoga na czarnym bazalcie

Synagoga, którą dziś można zobaczyć, nie jest tą, w której nauczał Jezus.⁸ Zbudowano ją z białego wapienia, podczas gdy domy wznoszono z ciemnego bazaltu; bloki ważyły do czterech ton i przywieziono je z kamieniołomów oddalonych o kilka kilometrów.⁴⁸ Kustodia nazywa ją najbogaciej zdobioną synagogą odkrytą dotąd w Galilei; sala modlitwy jest zwrócona na południe, ku Jerozolimie.³

Jej wiek źródła podają różnie. Niemieccy archeolodzy Heinrich Kohl i Carl Watzinger po badaniach od 1905 roku datowali ruiny na około 200 rok, a o. Corbo i o. Loffreda na podstawie monet i ceramiki na koniec IV wieku.⁴ Kustodia przypisuje dziś budowlę V wiekowi; według monet spod posadzki ukończono ją w ostatniej ćwierci tego stulecia.³

Dla Ewangelii ważniejsze jest to, co leży niżej. Pod nawą główną franciszkanie odsłonili szeroką bazaltową posadzkę z I wieku, tak dużą, że musiała należeć do budowli publicznej, może do synagogi zbudowanej przez setnika.³⁴ Fundamenty to mury z ociosanych bloków bazaltu, widoczne dziś z zewnątrz i ustawione inaczej niż budowla z wapienia; o. Corbo uważał je za część budowli z I wieku, o. Loffreda za etap pośredni.³

Codzienność osady rybackiej: domy, łodzie, cło

Domy budowano z bazaltowych kamieni spajanych gliną, z kamiennymi posadzkami. Kilka rodzin z jednego rodu dzieliło izby wokół dziedzińca z piecem chlebowym. Dach z belek i liści pokrytych ubitą gliną służył do spania w upalne noce oraz do suszenia sieci i ryb.³ Taki dach odkryli ludzie, którzy nieśli paralityka (Mk 2,4).¹⁰

Połów ryb należał do najbardziej dochodowych zajęć. Szymon i Andrzej, Jakub i Jan byli rybakami; synowie Zebedeusza prowadzili niewielkie przedsiębiorstwo z własnymi łodziami i najemnymi pomocnikami. Do tego dochodziły uprawy, bazaltowe żarna i tłocznie oliwek i winogron; odnaleziono też ślady portu.³ Więcej o pracy rybaków piszemy w dziale Życie codzienne, a o rybaku, w którego domu mieszkał Jezus, na stronie Szymona Piotra.

Kafarnaum leżało przy odnodze Via Maris, szlaku handlowego z Egiptu do Damaszku; świadczą o tym komora celna z Ewangelii i kamień milowy z imieniem cesarza Hadriana (117–138).³ Znaleziono go w 1975 roku około 100 metrów na północny zachód od synagogi. Pięć kilometrów dalej górny Jordan wyznaczał granicę między ziemiami Heroda Antypasa i jego brata Filipa.⁴ Stacjonował tu oddział rzymski pod dowództwem setnika i pobierano tu didrachmę, czyli, jak wyjaśnia przypis Biblii Tysiąclecia, daninę na potrzeby świątyni (Mt 17,24).³¹⁴ Przy komorze celnej Jezus powołał celnika Lewiego (Mk 2,14); jego historię opowiadamy na stronie Mateusza.

Kafarnaum dzisiaj

Od VII wieku osada traciła znaczenie.³ Dziś franciszkanie codziennie przyjmują tu pielgrzymów. Wschodnia część ruin należy do greckoprawosławnego Patriarchatu Jerozolimy; Vassilios Tzaferis prowadził tam wykopaliska w latach 1978–1987 i odkrył mur nabrzeżny długi na około 200 metrów oraz 282 złote dinary.⁴

Franciszkanie obchodzą tu trzy święta: obietnicy Eucharystii w trzeci piątek okresu wielkanocnego, św. Piotra 29 czerwca i w drugą sobotę października uroczystość Kafarnaum, miasta Jezusa.³ Vatican News nazywa ją Świętem Działalności, Przepowiadania i Znaków Jezusa.¹⁹ Św. Jan Paweł II wspominał, że oglądał w Kafarnaum ruiny domu Piotra i synagogi, w której Jezus objawił się jako Chleb zstępujący z nieba.¹⁸ Znaleziska franciszkanów można zobaczyć tylko w Muzeum Terra Sancta Kustodii w Jerozolimie; w Kafarnaum znaleziono wyjątkowo dużo rzymskiej zastawy stołowej terra sigillata, co w Ziemi Świętej nie ma odpowiednika.²⁰²¹

Odnośniki biblijne i krótkie cytaty według Biblii Tysiąclecia (wyd. V). Tam, gdzie archeolodzy coś interpretują albo się różnią, piszemy to wprost; tradycję Kościoła przedstawiamy tak, jak opisuje ją Kustodia Ziemi Świętej.

Najczęstsze pytania

Dlaczego Kafarnaum nazywa się miastem Jezusa?

Bo Jezus opuścił Nazaret i zamieszkał w Kafarnaum nad jeziorem (Mt 4,13). Gdy Mateusz pisze, że Jezus przyszedł „do swego miasta” (Mt 9,1), przypis Biblii Tysiąclecia wyjaśnia: chodzi o Kafarnaum.

Czy synagoga w Kafarnaum to ta, w której nauczał Jezus?

Nie. Budowla z białego wapienia pochodzi z końca IV albo z V wieku. Pod nią franciszkanie odkryli bazaltową posadzkę z I wieku, być może z synagogi z czasów Jezusa.

Jak odnaleziono dom Piotra?

W 1968 roku franciszkanie Virgilio Corbo i Stanislao Loffreda kopali pod ośmiobocznym kościołem z V wieku. Znaleźli dom, którego izba już pod koniec I wieku służyła chrześcijanom jako miejsce zgromadzeń; pielgrzymi wyryli na tynku imię Jezusa.

Co można dziś zobaczyć w Kafarnaum?

Ruiny z białą synagogą i Memoriał św. Piotra nad jego domem, konsekrowany 29 czerwca 1990 roku. Dwie trzecie terenu należą do Kustodii Ziemi Świętej, wschodnia część do greckoprawosławnego Patriarchatu Jerozolimy.